Untitled Document
เรื่อง
ล้านนาภาษิตติดตรึงใจเป็นปรัชญาพาชี้ทาง
โดย
ครูเรณู
ภาษิตเป็นคำสอน ที่มาจากภูมิปัญญาของคนรุ่นก่อน การอนุรักษ์และศึกษาอย่างถ่องแท้เป็นวิถีการนำคำสอนมาเป็นข้อคิด คติเตือนใจให้กระทำแต่ความดีงาม   

ล้านนาภาษิตติดตรึงใจ เป็นปรัชญาพาชี้ทาง

 บทนำ 


        ละครหลังข่าวดอกส้มสีทอง เป็นสื่อบันเทิงที่เข้าถึงคนไทยทุกเพศทุกวัย ทุกระดับที่ผู้ชมกำลังนำมาเป็นปัจจัยสำคัญในการดำเนินชีวิต แม้กระทั่ง แม่ที่รักและหวังดีต่อลูก คอยจะอบรมสั่งสอนลูกไม่อยากเห็นลูกมีพฤติกรรม ปฏิบัติในสิ่งที่ผิด แต่กลับได้รับผลตอบแทนโดยการถูกลูกด่ากลับ ถึงกับเสียใจและน้อยใจด้วยการตัดสินใจกระโดดน้ำตาย

ที่มาของข่าว http://news.sanook.com

        ประเด็นจากข่าว จะเห็นว่าคนไทยดำเนินชีวิตอยู่ในสังคมด้วยการได้รับสื่อสารด้านการบันเทิงอย่างหลากหลายรูปแบบไม่ว่าจะเป็นภาพยนตร์ ดนตรี ละคร ซึ่งในทุกรูปแบบจะให้ทั้งข้อดีและข้อเสีย อยู่ที่ว่าผู้รับข่าวสารเหล่านั้น จะพิจารณา
เข้าใจในด้านใด ตามกระแสข่าวละคร ดอกส้มสีทอง ที่กำลังเป็นที่นิยมในขณะนี้เกี่ยวกับ ความประพฤติของตัวละครที่ชื่อ เรยา ที่เกิดการวิพากษ์วิจารณ์อย่างรุนแรง ทำให้สังคมปัจจุบันควรได้กลับมาช่วยกันนำ ภาษิตสอนใจ สำนวนไทย หรือ
สำนวนภาษิตในท้องถิ่น มาทบทวนให้เยาวชนได้เรียนรู้อย่างเข้าใจ ดังเช่น

ล้านนาภาษิตติดตรึงใจ เป็นปรัชญาพาชี้ทาง

เนื้อหาสำหรับ กลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทย  ระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ ๔ - ๖

สาระที่ ๑   การอ่าน
        มาตรฐานที่  ๑   ใช้กระบวนการอ่านสร้างความรู้  และความคิดไปใช้ในการตัดสินใจ
 แก้ปัญหา  และสร้างวิสัยทัศน์ในการดำเนินชีวิต  และมีนิสัยรักการอ่าน
        มาตรฐานที่ ๒    สามารถแยกแยะข้อเท็จจริง  และข้อคิดเห็นวิเคราะห์  ตีความ  สรุปความ 
 หาความสำคัญในเรื่องที่อ่านและใช้แผนภาพโครงเรื่องพัฒนาความสามารถ
 ในการอ่าน  นำความรู้  ความคิดจากการอ่าน  ไปใช้แก้ปัญหา  ตัดสินใจ 
 คาดการณ์ และใช้การอ่านเป็นเครื่องมือในการพัฒนางาน  การตรวจสอบ
 ความรู้ และค้นคว้าเพิ่มเติม

ล้านนาภาษิต  เป็นภูมิปัญญาของท้องถิ่นล้านนา

        ลักษณะของภูมิปัญญาท้องถิ่นล้านนาหรือภูมิปัญญาของคนทางภาคเหนือที่เกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมทางภาษาหรือที่เรียกว่าเป็นภาษาถิ่นของชาวล้านนา ซึ่งเป็นภาษาที่ใช้กันในท้องถิ่นภาคเหนือของประเทศไทยที่รวมเรียกว่าดินแดนล้านนา มี ๘ จังหวัด
ได้แก่ เชียงใหม่ เชียงราย พะเยา ลำพูน ลำปาง แพร่ น่านและแม่ฮ่องสอน  จะปรากฏในแบบของสำนวน คำพังเพย สุภาษิต นิทาน เพลงกำเมือง เป็นต้น ซึ่งแสดงถึงภูมิปัญญาชาวบ้านในประเภทศิลปะ วัฒนธรรมและขนบธรรมเนียมประเพณี ที่เป็นวิถีของการดำรงชีวิตและค่านิยมของชนชาวล้านนาที่สืบทอดกันมาโดยมุ่งเน้นในด้านการอบรม สั่งสอนให้เป็นคนดี มีคุณภาพตามเกณฑ์
ของสังคม

ลักษณะของภาษิตล้านนา

         ล้านนาภาษิตหรือสำนวนล้านนา  มีลักษณะเป็นคำกล่าวที่ดีงามเป็นคติสอนใจที่เป็นจริงต่อเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในยุคและสมัยนั้น ๆ สามารถที่จะนำมาใช้เป็นคำสอนได้ในทุกภาคของประเทศไทย ทั้งนี้เพราะล้านนาภาษิตก็มีความหมายที่ไม่แตกต่างไปจากคำว่าสุภาษิตไทย เนื่องจากว่าคนไทยต่างก็นับถือศาสนาพุทธด้วยกันมีสภาพชีวิตและสังคมไม่แตกต่างกัน  ดังนั้นสุภาษิตเหล่านี้
จึงมีความคล้ายคลึงกันบางส่วนในด้านความหมายของสุภาษิตและมีความคิดในเชิงคติธรรมหรือจริยธรรมอย่างเดียวกัน สิ่งที่แตกต่างกันคือ คำศัพท์ หรือถ้อยคำสำเนียงที่นำมาเรียบเรียงที่แตกต่างกันไปตามท้องถิ่น

        ที่มาของล้านนาภาษิต สำนวน สุภาษิต เป็นถ้อยคำที่บอกเล่าสู่กันฟังด้วยคำพูด จึงยากที่จะระบุแน่ชัดว่าใครเป็นต้นคิดและกล่าวคำเหล่านี้ออกมาเป็นคนแรก แต่เนื่องจากว่าถ้อยคำที่กล่าวนั้นมีความคล้องจอง มีเสียงที่ไพเราะและมีความกระชับ มีความสมบูรณ์ชัดเจนในตัวเอง
        จึงมีผู้จดจำและนำมาประกอบการพูดคุยเพื่อสั่งสอนหรือเปรียบเทียบให้เข้ากับเนื้อเรื่องในขณะที่สนทนาในชีวิตประจำวัน จึงอาจจะกล่าวถึงที่มาของล้านนาภาษิตได้กว้าง ๆ ดังนี้

         ๑. มาจากคติธรรมในพระพุทธศาสนาและความเชื่อในกฎธรรมชาติ
เช่น  ลูกหลานหลาย แม่เฒ่าต๋ายอยาก

         ๒. เกิดขึ้นจากประสบการณ์ของผู้สูงอายุที่ผ่านประสบการณ์ชีวิตมานาน จนมองเห็นหลักธรรมดาที่เป็นความจริงของชีวิต
    โดยมากจะเป็นไปตามหลักจริยธรรมที่พึงประสงค์ของสังคม
เช่น  ลูกไกล๋ได้กิ๋นหัวไก่ ลูกใกล้กิ๋นหัวขวานหัวมุย

        ๓. เกิดจากสภาพแวดล้อมรอบตัว เช่น สิ่งของเครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน รวมทั้งสัตว์ พืช ตลอดจนความเป็นธรรมชาติของชีวิตมนุษย์ที่อยู่ล้อมรอบตัวเรา
เช่น                       แมงงุนมักจิ้นเน่า แมงเม่ามักต๋อมไฟ

อดเผ็ดกิ๋นหวาน อดสานได้ซ้า
             

         ซ้า  หมายความว่า    ตะกร้า

ความหมาย "อดทนกินเผ็ดในวันนี้ เพื่อที่จะได้กินหวานในวันข้างหน้า ทนสานตะกร้าในวันนี้ เพื่อจะได้ใช้ตะกร้าในวันข้างหน้า"
เปรียบกับคนที่มีความขยันหมั่นเพียรและอดทนต่อการทำงานและอุปสรรคที่เกิดขึ้น ย่อมทำให้เป็นคนที่มีจิตใจเข้มแข็ง ต่อไปจะประสบแต่ความสุขและความสมหวังในชีวิต ตรงกับสุภาษิตภาคกลาง คือ "อดเปรี้ยวไว้กินหวาน"

ของกิ๋นลำอยู่ตี้คนมัก ของฮักอยู่ตี้คนเปิงใจ๋

        ลำ             หมายความว่า      อร่อย
        มัก            หมายความว่า      ชอบ, พอใจ, ถูกใจ
        เปิงใจ๋       หมายความว่า      ถูกใจ

ความหมาย อาหารที่ทำขึ้นจะอร่อยอยู่ที่คนชอบ ผู้หญิง-ผู้ชาย จะรักใครชอบใคร ขึ้นอยู่กับความพึงพอใจของแต่ละบุคคล ไม่สามารถบังคับกันได้

        ๔. สำนวนที่มาจากนักปราชญ์ หรือกวีนิพนธ์ของชาวล้านนา  เช่น  สะเลียมหมากแคว้ง เปิ้นลือว่าขม หัวใจ๋บัวชม พ้อยขมกว่าอั้น

ตัวอย่างล้านนาภาษิต 
ภาษิตล้านนาหมวดครองคน

                                    น้ำเย็นไหน ปล๋าไหลข้อน วังใดฮ้อน ปล๋าป้ายไปอื่น


        ความหมาย   “แม่น้ำที่ไหนเย็นปลาจะไปรวมกันอยู่ แต่แม่น้ำไหนที่ร้อนปลามักจะว่ายน้ำหนีไปอยู่ที่อื่น”  เป็นสุภาษิตที่ใช้เปรียบเทียบคนและสัตว์ที่ชอบความสงบ ร่มเย็น สถานที่ใดก็ตามหากเป็นสถานที่ไม่สงบมีแต่ความวุ่นวาย คนหรือสัตว์ก็มักจะแสวงหาที่อยู่ใหม่ที่มีความร่มเย็นและสงบ ดังนั้น ผู้ที่ต้องการบริวารมากควรมีน้ำใจต่อเพื่อนร่วมงาน
        คำศัพท์                 ป้าย    หมายถึง    หนี,     

                                       ข้อน   หมายถึง    รวม

                                   เหล็กบ่เหลี้ยม  เปิ้นบ่เอาจี   คนบ่ดี  เปิ้นบ่ใจ๊

         ความหมาย    “เหล็กบ่เหลี้ยม เปิ้นบ่เอาจี”  หมายถึง  เหล็กที่ไม่แหลมคม  คนจะไม่เอามาไชวัตถุ
เพราะถ้าเมื่อใช้แล้วก็จะไม่สามารถไชให้ทะลุได้ และอาจทำให้วัตถุเสียหายได้ ส่วน “คนบ่ดี  เปิ้นบ่ใจ๊” 
หมายถึง คนไม่ดีไม่ใครอยากจะเอา  เพราะคนไม่ดีอยู่ที่ไหนมักจะนความเดือดร้อนมาให้อยู่เสมอ 
เป็นสุภาษิตสอนผู้ที่เป็นหัวหน้าให้รู้จักเลือกใช้คน  คนที่ไม่ดี หรือไม่มีความขยันอดทน หรือขาดความฉลาดไม่ควรที่จะนำมาใช้ในงานบางอย่าง เพราะอาจจะทำให้งานนั้นไม่สำเร็จได้
       

คำศัพท์       บ่เหลี้ยม     หมายถึง   ไม่แหลม
                       จี               หมายถึง   ไช  ปั่นเข้าเข้าให้เป็นรูด้วยสว่าน

 

อยู่กับคนใบ้  เหมือนผ่าไม้ตั้ดต๋า
อยู่กับคนมีผญา   เหมือนผ่าไม้โล่งปล้อง

        ความหมาย     “อยู่กับคนไม่มีปัญญาเหมือนกับผ่าไม้ตรงตาไม้  แต่อยู่กับคนที่มีปัญญาเหมือนกับผ่าไม้ไม่มีตาไม้  สามารถผ่าได้ตลอดทั้งปล้อง”  เป็นสุภาษิตใช้เปรียบเทียบการใช้งานระหว่างคนฉลาดกับคนโง่  การให้คนโง่ทำกิจการหรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งย่อมเป็นการยากที่จะสำเร็จอย่างง่ายดายตรงข้ามกับการใช้คนฉลาดย่อมจะทำให้งานหรือกิจการนั้นสำเร็จมากกว่า คนฉลาดมักจะได้เปรียบเสมอในการทำกิจการงานต่าง ๆ
 

       คำศัพท์                  ตั้ดต๋า      หมายถึง    ตรงกับบริเวณตา
                                        โล่ง         หมายถึง     มีลักษณะว่างหรือเปิดตลอด
                                        ใบ้           หมายถึง     ไม่มีปัญญา

อย่าเอาคนใบ้นำหน้า 
อย่าเอาคนต๋าบอดนำตาง

        ความหมาย    “อย่าเอาคนโง่นำหน้า  อย่าเอาคนตาบอดนำทาง”  เพราะถ้าให้คนโง่นำหน้า 
หรือให้คนตาบอดนำทางย่อมไม่เป็นผลดี  การใช้คนโง่นำหน้า และเอาคนตาบอดนำทางย่อมไม่มีวันที่จะไปถึงจุดหมายเพราะจะเดินวนไปมาอยู่ที่เดิม  เป็นสุภาษิตที่สอนให้รู้จักเลือกเอาคนที่ดี  มีความรู้  ความสามารถเป็นผู้นำ  ไม่เอาคนชั่วเป็นผู้นำเพราะอาจทำให้หลงไปในทางชั่วได้  เหมือนกับการเอาคนตาบอดนำทาง

        คำศัพท์                   ใบ้     หมายถึง      ไม่มีปัญญา
                                        ตาง     หมายถึง       ทาง  ถนน 

 

คนมาใหม่  อย่าได้ใส่ก๋าร 
ลูกเมียมาน  อย่าได้ไปก๊า


        ความหมาย  เป็นสุภาษิตสอนคนที่มีฐานะระดับหัวหน้างานว่าถ้าหากรับพนักงานใหม่มาไม่ควรมอบหมายงานให้มากเกินไป เพราะจะทำให้ลูกน้องปรับตัวไม่ทัน และคิดว่านหนักเกินไปลูกน้องจะทนอยู่ไม่ได้ หรือสามีที่มีภรรยาตั้งครรภ์อย่าได้เดินทางไปค้าขายทางไกล เพราะเมื่อจะคลอดต้องอาศัยสามีเป็นที่พึ่งสำคัญ ควรดูแลเอาใจใส่ ไม่หลบลี้หนีหน้าเพราะจะทำให้ภรรยาน้อยใจ หงุดหงิดได้

        คำศัพท์                      ก๋าร หมายถึง งาน
                                            ก๊า หมายถึง ค้า


ตุ๊มผ้าลายหมาเห่า  ค้นกำเก่าจ้างผิดกั๋น

        ความหมาย   การนำผ้าที่มีลวดลายมาก ๆ มาห่ม  ซึ่งสุนัขไม่เคยเห็น มักจะทำให้สุนัขเห่าได้
เพราะเป็นผ้าที่คนส่วนใหญ่ไม่นำมานุ่งห่มกัน และเป็นสุภาษิตที่ใช้สอนบุคคลไม่ให้นำคำพูดในสิ่งที่ผ่านไปแล้วเพราะไม่มีประโยชน์ที่จะนำมารื้อฟื้นกันอีก อาจทำให้เกิดทะเลาะกันอีก

        คำศัพท์                     ตุ๊มผ้า      หมายถึง ห่มผ้า
                                          ลาย         หมายถึง เป็นลวดลายต่าง ๆ เป็นจุด ๆ หรือเป็นด่าง ๆ
                                          กำเก่า      หมายถึง คำพูดเดิม เรื่องราว

สุภาษิตล้านนา น่าเกรงขาม
สิ่งงดงาม นำไปใช้ ไม่กังขา
สอนลูกหลาน ครองคน ครองชีวิต ครองกิริยา
ถ้อยวาจา ตามครรลอง ท้องถิ่นไทย
จงเรียนรู้ นำไปใช้ ได้อนุรักษ์
เพื่อตระหนัก คิดวิเคราะห์ เหมาะความได้
เยาวชน รุ่นใหม่ ควรใส่ใจ
หวงแหนไว้ คู่แผ่นดิน ถิ่นล้านนา
                                                                                           สายตา  ปาลี

ประเด็นคำถามเพื่อนำไปสู่การอภิปราย
         ๑. นักเรียนร่วมกันค้นคว้ารวบรวมภาษิตของล้านนามานำเสนอในกลุ่ม และอภิปรายถึงความหมาย ความสอดคล้องกับการดำเนินชีวิตในปัจจุบันหรือไม่ อย่างไร
         ๒. ร่วมกันวิเคราะห์และแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับภาษิตของล้านนา ที่น่าจะสอดคล้องกับข่าวที่นำเสนอ
ไว้ว่าตรงกับสำนวนล้านนาภาษิตสำนวนใด อภิปรายและแสดงความคิดเห็นร่วมกัน

กิจกรรมเสนอแนะ
        ๑. สามารถนำไปสอนการคิดวิเคราะห์ในระดับชั้นอื่น ๆได้
        ๒. สามารถนำไปสอนเกี่ยวคำพื้นบ้านท้องถิ่น และภูมิปัญญาท้องถิ่นล้านนา
        ๓. สามารถสอนการอ่านออกเสียง อ่านในใจ แลอ่านจับใจความ

การบูรณาการกับสาระวิชาอื่นๆ
         กลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรมเรื่อง การอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่นล้านนา  วัฒนธรรมท้องถิ่น
         กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ เรื่อง การวาดภาพประกอบเรื่อง
         กลุ่มสาระภาษาต่างประเทศ(ภาษาอังกฤษ) เรื่อง คำศัพท์ที่ควรรู้

แหล่งที่มาของข้อมูล
ขอขอบคุณ

http://news.sanook.com

http://nu20003.9.forumer.com/

http://www.lannaworld.com

จากเวป ก้าวทุกวินาที กับสหวิชา ดอทคอม